5+1 κινηματογραφικοί μύθοι για τις πνευματικές διαταραχές

5+1 κινηματογραφικοί μύθοι για τις πνευματικές διαταραχές

Όσο και αν κατά βάθος δεν επιθυμούμε να το παραδεχθούμε, στην πραγματικότητα, ένα σημαντικό μέρος των αντιλήψεών μας δημιουργούνται μέσα από το τι απεικονίζεται στον κινηματογράφο και την τηλεόραση, έστω και υποσυνείδητα. Από το τον τρόπο διάπλασης διαπροσωπικών σχέσεων, το ντύσιμο έως και την συμπεριφορά, τις ιδεολογίες μας και ούτω καθεξής.

Μία από τις εκφάνσεις των αντιλήψεων που αποκομίζουμε από το σινεμά, είναι εκείνες που σχετίζονται με τις πνευματικές διαταραχές. Παρότι ταλανίζουν ένα πολύ σημαντικό μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού, μέχρι και σήμερα, σε ένα μεγάλο βαθμό η συζήτηση περί αυτών αποτελεί ταμπού. Ακριβώς όμως για αυτό το λόγο, δυσχεραίνεται βαθύτατα και η αποδοχή τους τόσο από την κοινωνία γενικότερα, όσο και από όσους πάσχουν, οι οποίοι σε πολλές περιπτώσεις είναι εξαιρετικά απρόθυμοι να ζητήσουν βοήθεια. Σίγουρα, θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι οι ταινίες συμβάλλουν στον βαθμό ορατότητας των ψυχικών ασθενειών. Όμως είναι εξαιρετικά αμφίβολο αν τις καθιστούν περισσότερο αποδεκτές, δεδομένου ότι συχνά καταλήγουν να τις διαστρεβλώσουν.

Κάτι που συχνά δεν συμβαίνει, είναι ο διαχωρισμός των εννοιών πνευματική διαταραχή και ψυχική ασθένεια. Στην πρώτη περίπτωση οι δυσκολίες που ταλαιπωρούν τον ασθενή είναι αρκετά πιο εύκολο να ξεπεραστούν. Γενικότερα, δημιουργεί σύγχυση στον θεατή το γεγονός ότι δεν παρουσιάζονται πάντα τα ακριβή συμπτώματα της κάθε νόσου ή, άλλες φορές, ελαχιστοποιούνται, αφήνοντας κάποιον που παρακολουθεί με άγνοια περί τίνος πρόκειται. Ωστόσο, το αποτέλεσμα αυτού είναι να μην επιδείξει την ανάλογη ευαισθησία όταν συναντήσει κάποιον που υποφέρει από τα συμπτώματα στην πραγματική ζωή.

Παρακάτω ακολουθούν ορισμένες περιπτώσεις, όπου ο τρόπος προβολής τους οδήγησε στην δημιουργία άστοχων στερεοτύπων, σχετικά με το προφίλ όσων μπορούν να χαρακτηριστούν ψυχικά ασταθείς: 

Σίριαλ κίλλερς και Θρίλερ

Διαχρονικά δοκιμασμένη συνταγή πολλών ταινιών τρόμου είναι η παρουσίαση του κεντρικού κακού ως μία «ψυχοπαθή» -όπως συνηθίζεται να αποκαλείται- μηχανή σκοτωμών, με παντελή απουσία ανθρωπιάς. Σαν ένα «τέρας», συχνά με υπερφυσικές προεκτάσεις, αδύνατο να κατηγοριοποιηθεί μαζί με τους υπόλοιπους. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι σύμφωνα με έρευνες, δεν αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό των διαταραγμένων η βία. Αντίθετα, σπάνια μπορούν να θεωρηθούν επικίνδυνοι, όντας μάλιστα τόσο ευάλωτοι και οι ίδιοι . Τα παραδείγματα εδώ είναι κάτι παραπάνω από πολυάριθμα, με αρκετά χαρακτηριστικά τα: «Ψυχό», «Παρασκευή και 13», «Εφιάλτης στο δρόμο με τις Λεύκες», «η Λάμψη», «Χάλογουιν», «Seven» και τα σχετικά πιο πρόσφατα «Split» και «American Psycho».

Ψυχιατρικές Εγκαταστάσεις

Όλοι οι λάτρεις του τρομακτικού, έχουν λίγο πολύ απολαύσει ένα φιλμάκι που να λαμβάνει χώρα σε ένα άσυλο ανιάτων. Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες φέρονται να ζουν οι ασθενείς κάθε φορά, όχι μόνο δεν τους φέρνουν ένα βήμα πιο κοντά στην ανάρρωση, αλλά φτάνουν την ήδη εύθραυστη κατάστασή τους στο απροχώρητο. Σίγουρα αυτό εξυπηρετεί την εξέλιξη της πλοκής, αλλά καλό είναι να μπορούμε να διαχωρίζουμε πότε κάτι είναι αποκλειστικά προϊόν μυθοπλασίας. Γνωστά θρίλερ με φόντο άσυλα είναι τα: «Stonehearst Asylum», «Sucker Punch» και εδώ θα έκανα την εξαίρεση, χάριν επιτυχίας, και θα ανέφερα της δεύτερη σεζόν της τηλεοπτικής σειράς «American Horror Story: Asylum» και μερικά ακόμη που αναφέρονται παρακάτω καθώς συγκαταλέγονται και σε άλλες κατηγορίες επίσης.

Οι θανατηφόρες μέθοδοι περίθαλψης

Παρότι φαντάζει τραβηγμένο, είναι σχεδόν απίστευτο το πόσο αρνητικά έχει -αποδεδειγμένα- επηρεάσει την αναζήτηση αρωγής, η προβολή τρόπων περίθαλψης με τρόπο πιο κοντινό στην καταστολή και όχι την θεραπεία. Υπάρχουν αρκετές μαρτυρίες ψυχιάτρων που τους στάθηκε αδύνατο να εφαρμόσουν τα ελαφρά ηλεκτροσόκ που, μερικές φορές, είναι χρήσιμα σε ασθενείς μετά την -ως συνήθως- αξεπέραστη ερμηνεία του Jack Nicholson στη «Φωλιά του Κούκου». Παράλληλα επαναλαμβάνεται η φήμη της συχνότητας της λοβοτομής μετά το «νησί των Καταραμένων», κάτι που στην πραγματικότητα χρησιμοποιείται ιδιαίτερα σπάνια στους ασθενείς.

Ο μύθος του περιθωριοποιημένου

Σταθερό μοτίβο ταινιών με τον κεντρικό ήρωα αντιμέτωπο με ψυχικό νόσημα ή οποιαδήποτε διαταραχή, ακόμα και όταν δεν αποτελεί τον «κακό», είναι η περιθωριοποίηση. Δίνεται δηλαδή η εντύπωση ότι δεν αναφερόμαστε σε ανθρώπους που είναι ενταγμένοι στους κόλπους της κοινωνίας, αλλά που επιδεικνύουν σταθερά αντικοινωνικές συμπεριφορές. Στην καθημερινότητα μας, σπάνια αυτό είναι το «σενάριο»: Πολλοί περισσότεροι από όσους αντιλαμβανόμαστε υποφέρουν σιωπηρά και είναι γύρω μας, προσπαθώντας να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της ρουτίνας τους, σηκώνοντας ένα μεγάλο βάρος παράλληλα. Μερικές ταινίες που προωθούν αυτό το στερεότυπο είναι τα: «Fight Club», «Taxi Driver», και το «Joker» το οποίο, παρόλα αυτά, ευαισθητοποιεί λίγο παραπάνω τον θεατή για τις πνευματικές ασθένειες. 

Η σεξουαλικοποίηση των διαταραγμένων γυναικών

Φυσικά η παρουσία του male gaze έπρεπε να είναι αισθητή ακόμα και στις περιπτώσεις, που μιλάμε για διαταραχές. Δυστυχώς οι γυναίκες, ακόμα και ως παθούσες ασθενειών, πρέπει να ικανοποιούν τον άνδρα θεατή. Το μοτίβο αυτό παρατηρείται στο «Black Swan», το «Fatal attraction», το «Girl, Interrupted» -που χάρισε το όσκαρ στην Angelina Jolie- και το «Suicide Squad», όπου επιπλέον το θλιβερό υπόβαθρο της Harley Queen, τείνει να ρομαντικοποιείται.

«Τα χάπια θα φέρουν την καταστροφή»

Στην πραγματικότητα, κάποιες φορές είναι αδιανόητο οι ασθενείς να καταφέρουν να κρατήσουν την πάθηση τους υπό έλεγχο, εάν δεν τους χορηγηθεί φαρμακευτική αγωγή. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα αποκτήσουν κάποιου είδους εξάρτηση, ούτε ότι θα έχουν παραισθήσεις σε σημείο που να μην κατανοούν τις πράξεις τους και τι τους συμβαίνει. Χαραγμένο στην μνήμη κάθε θεατή παραμένει το «Ρέκβιεμ για ένα όνειρο», και το «Prozac Nation», όπου απέχουν αρκετά από τα αληθινά αποτελέσματα της κατανάλωσης χαπιών.

Αυτά τα επαναλαμβανόμενα σενάρια διαταραχών δεν είναι τα μοναδικά, παρά μόνο τα πιο συχνά -και με περιορισμένα παραδείγματα, καθώς οι ταινίες είναι αμέτρητες. Πέρα από αυτά, με την απεικόνιση και πιο ελαφριών μορφών διαταραχών, όπως οι διατροφικές, σε γενικές γραμμές οφείλουμε να παραδεχθούμε ότι τα τελευταία χρόνια η προβολή ψυχικών νοσημάτων γίνεται ολοένα και πιο ρεαλιστική. Καθίσταται, σταδιακά, φανερό ότι πρόκειται για κάτι που μπορεί να συμβεί σε όλους και ταλαιπωρεί όλες τις ηλικίες από τις πιο νεαρές, μέχρι και τους ηλικιωμένους. Δύο μεγάλες χολιγουντιανές επιτυχίες τόσο στην πλοκή, όσο και σε μία περισσότερο ακριβή περιγραφή είναι το  «Α beautiful mind» και το «Silver Linings Playbook», συμβάλλοντας στην κατανόηση του θεατή ως προς το τι πραγματικά εστί πνευματική διαταραχή.

Σίγουρα ο δρόμος για μία κοινωνία με περισσότερο αισθητή την ενσυναίσθηση, είναι μακρύς. Ωστόσο είναι καίριας σημασίας να διανυθεί, ώστε να προσφέρει την δυνατότητα σε όσους υποφέρουν, να δεχθούν βοήθεια και να πάψουν να χάνουν ευκαιρίες ανάκαμψης. Παρότι εξακολουθεί να παραμένει συγκεχυμένη στο νου μας η έννοια της ψυχοπαθολογίας, το να αρκούμαστε στον όρο «τρέλα» ως επαρκή για όλες τις διαταραχές, και να παραμένουμε προκατειλημμένοι, απλά διαιωνίζει το στίγμα, αντί να διευκολύνει την απαλοιφή του.