Τι είναι το gaslighting και πώς αντιμετωπίζεται;

Τι είναι το gaslighting και πώς αντιμετωπίζεται;

Με τον όρο gaslighting (μετάφραση στα ελληνικά δεν υπάρχει, μέχρι τώρα τουλάχιστον), αναφερόμαστε σε μία στρατηγική χειραγώγησης η οποία στοχεύει στην δημιουργία αμφισβήτησης στο άτομο για τις σκέψεις, αναμνήσεις, συναισθήματα και λογική του. Διαμέσου ψευδών και αντιφατικών πληροφοριών, καθώς και κυρίως της άρνησης, το θύμα χάνει την εμπιστοσύνη στην κρίση του και μετατρέπεται σε ευκολότερο στόχο επηρεασμού, καθοδήγησης και επιβολής. Πρόκειται για μία ιδιαιτέρως τοξική συμπεριφορά, που στην ακραία μορφή της είναι δυνατό να προκαλέσει συναισθηματική κακοποίηση.

Η έννοια αυτή, ακούστηκε για πρώτη φορά το 1938, στο βρετανικό θεατρικό έργο «Gas Light» του Patrick Hamilton, αλλά και αργότερα στην αντίστοιχη κινηματογραφική μεταφορά του. Ακριβώς όπως έχει υιοθετηθεί σαν ορισμός του gaslighting, η επιδίωξη γέννησης αμφισβήτησης για τον εαυτό του στο θύμα, κάτι παρεμφερές συμβαίνει και στο έργο, με τον σύζυγο να προσπαθεί να τρελάνει την γυναίκα του.

Είναι πιθανό να το συναντήσουμε σε οποιαδήποτε από τις διαπροσωπικές μας σχέσεις. Μπορεί να προέλθει από έναν φίλο μας, έναν γονέα, το αφεντικό, τον γιατρό μας ή ακόμα και την σφαίρα της πολιτικής. Ωστόσο, η συνηθέστερη μορφή του, είναι μεταξύ ερωτικών συντρόφων.

Η έμφυλη διάσταση

Το gaslighting, διαθέτει και έμφυλο χαρακτήρα καθώς υπάρχει μία μεγαλύτερη τάση να εφαρμόζεται απέναντι σε γυναίκες. Εδώ είναι που πρωταγωνιστεί η γνωστή στερεοτυπική δικαιολογία πως οποιοδήποτε θέμα συζητιέται είναι εξαιτίας εγγενούς «ευαισθησίας», η οποία υποτίθεται, έχει θηλυκό πρόσημο. Παράλληλα, αποτελεί έναν από τους κατεξοχήν τρόπους άρνησης σεξουαλικών παρενοχλήσεων.

Τα θύματα ενδοοικογενειακής βίας είναι συχνοί «στόχοι» του gaslighting και δυστυχώς η ίδια η φύση της μεθόδου είναι που τα αποτρέπει από το να αναζητήσουν και την βοήθεια που τόσο χρειάζονται.

Μήπως είσαι και εσύ θύμα; οι ενδείξεις

Στην αρχή, η κατάσταση δεν γίνεται πάντα εύκολα αντιληπτή για το θύμα. Φυσικά, υπάρχουν και εκείνες οι περιπτώσεις όπου μπορεί όντως να τύχει να μην θυμόμαστε κάτι και να απορριφθεί ένα επιχείρημά μας. Όταν ένα φαινόμενο όμως, επαναλαμβάνεται σε τέτοιο βαθμό που γίνεται κανόνας, τότε τα αποτελέσματα του γίνονται αρκετά εμφανή. Ένα «σύμπτωμα» είναι ότι χάνουμε την εμπιστοσύνη στον εαυτό μας και την αποφασιστικότητα μας.  Εντάσσουμε στις φράσεις μας, επεξηγήσεις όπως «δεν είμαι σίγουρ@…», «μπορεί να μου φαίνεται…» κλπ. Σταδιακά, η διστακτικότητα μας να εκφραστούμε, μεγεθύνεται και η αυτοπεποίθηση μας πέφτει όλο και περισσότερο, με την παρουσία σκέψεων ότι κάποιος είναι ανεπαρκής και ανάξιος. Όπως είναι επόμενο, η αβεβαιότητα που διακατέχει ένα θύμα, αρχίζει να επηρεάζει και τις υπόλοιπες πτυχές της ζωής. Παράλληλα τα επίπεδα του στρες και της σύγχυσης ανεβαίνουν, μην επιτρέποντας στο θύμα να αντικρίσει την κατάσταση με την διαύγεια που θα οδηγούσε στην εύρεση λύσης, ειδικά μετά την χρόνια φθορά. Επίσης, η εμφάνιση κατάθλιψης είναι κάτι που παρατηρείται στα χρόνια θύματα, ακόμα και η διαταραχή συμπεριφοράς.

Η συμπεριφορά του θύτη

Από την πλευρά του θύτη, συχνά θα ακούγονται φράσεις που θα δηλώνουν απουσία μνήμης ενός γεγονότος, ή παραποίησής του. Την ίδια στιγμή το θύμα θα κατηγορείται πώς «υπερβάλει» και η σημασία των περιστατικών θα υποβαθμίζεται, όπως και οι αντιδράσεις του θύματος θα απαξιώνονται, ακόμα και με τη μορφή αστεϊσμών. Κάποιες φορές, συναντάται και η παντελής απουσία συζήτησης και συνεννόησης μεταξύ των δύο μερών, με αλλαγή για παράδειγμα του θέματος. Οι σχέσεις εξουσίας και ο κυρίαρχος ρόλος τους στην κοινωνία, είναι μία αιτία που συμβαίνει το gaslighting, δεδομένου ότι οι θήτες μέσω αυτού επιδιώκουν την άσκηση ελέγχου στο θύμα το οποίο εξαρτάται πλήρως από την επικύρωση τους.

Ένας θύτης δεν είναι πάντα ούτε εκείνος υγιής και ενδέχεται να αντιμετωπίζει ψυχολογικές διαταραχές όπως ναρκισσισμό ή ψυχοπάθεια. Σύμφωνα και με τα στατιστικά δεδομένα, είναι απειροελάχιστες οι φορές που συμβαίνει συνειδητά, μην αφήνοντας περιθώριο για να επιρριφθούν ευθύνες που δεν είναι άλλωστε και η ουσία. Η επιτακτικότητα της επίλυσης συνεχίζει παρόλα αυτά να είναι μονόδρομος.

Τρόποι αντιμετώπισης

Ακριβώς επειδή ένα θύμα καταλήγει να είναι ο μεγαλύτερος αμφισβητίας της ίδιας του της ορθότητας, συνήθως παίρνει αρκετό διάστημα για να το συνειδητοποιήσει και ενδέχεται να μην είναι καν ο πρώτος που το θα ανιχνεύσει.

Για αυτό το λόγο είναι καλό να συζητάμε οποιοδήποτε προβλήματα με κοντινά μας πρόσωπα, ώστε όταν όντως υπάρχει gaslighting, να μας το επιβεβαιώσουν και να αντλήσουμε έστω μέσω εκείνων, την αίσθηση εγκυρότητας που θα μας δώσει την ευκαιρία να πάρουμε την κατάσταση στα χέρια μας. Όταν αυτό δεν είναι εφικτό, τότε συνίσταται η βοήθεια ειδικού, η οποία επίσης είναι ικανή να μας διευκολύνει και να μας προσδώσει την χαμένη αυτοπεποίθηση στον εαυτό μας, την λογική μας, αλλά και την απούσα ψυχική γαλήνη.

Σημαντικό είναι, να κρατάμε και αποδείξεις, ώστε τα λεγόμενα μας να μην μπορούν να αμφισβητηθούν και όλα τα χειραγωγικά επαναλαμβανόμενα μοτίβα να καθίστανται πιο εμφανή. Ενώ φαίνεται ίσως ως επιπλέον κόπος, με υπομονή, μακροπρόθεσμα θα φανερώσει αρκετά.

Επιπλέον, καθώς εδώ η συζήτηση είναι μία μέθοδος που δεν πρόκειται να παράσχει λύσεις, μερικές φορές, ειδικά όταν το gaslighting έχει φτάσει τα όρια του υπέρμετρου, ίσως η φυγή να είναι ο μόνος τρόπος που θα απελευθερώσει το θύμα. Προφανώς δεν είναι εύκολο, αλλά είναι για όλους σημαντικό να φροντίζουν και να θέτουν σε προτεραιότητα την υγεία τους.

Αν η φυγή ακούγεται ακραία λύση για μερικούς, μια εναλλακτική θα ήταν η προσωρινή αποστασιοποίηση, η οποία πάντοτε συνεπάγεται με μία πιο ξεκάθαρη οπτική των πραγμάτων.

Και ας μην ξεχνάμε, περισσότερη αξία στις σκέψεις και τα συναισθήματα μας οφείλουμε να δίνουμε εμείς οι ίδιοι. Δεν μπορούμε να έχουμε ως δεδομένο από κανέναν ότι θα δει τα πράγματα με τον ίδιο τρόπο με εμάς, αλλά όπως και οι στατιστικές αποκαλύπτουν το ένστικτο μας δεν λανθάνει παρά μόνο σπάνια.